ĐỈNH Q. LÊ: MỘT ĐỜI GIEO ĐỜI

12 tháng 12, 2026

Do Bill Nguyễn giám tuyển

 

EMASI Plus – Waterpoint
(phường Bến Lức, tỉnh Tây Ninh)
Thứ Hai – Thứ Sáu | 09:00 – 16:00
Thứ Bảy | 09:00 – 12:00

 

* Chúng tôi chỉ đón tiếp khách có hẹn trước ít nhất một ngày qua info@nguyenartfoundation.com, hoặc qua tin nhắn trên Facebook và Instagram

Một triển lãm dài hạn tưởng nhớ cuộc đời và sự nghiệp của nghệ sĩ Đỉnh Q. Lê 
Với các tác phẩm từ Nguyễn Art Foundation, Bộ sưu tập Post Vidai, Đại diện Di sản Nghệ thuật Đỉnh Q. Lê và P·P·O·W Gallery 

Nhắc tới Đỉnh Q. Lê (1968-2024), ta nhắc tới một người nghệ sĩ đã lao động miệt mài chống lại sự bôi xóa lịch sử, để các phận người và thực tại sống không bị giản lược thành thứ yếu. Xuyên suốt đa dạng các thực hành nghệ thuật, Đỉnh kiên trì tháo dỡ những hình ảnh áp đặt lên Việt Nam và các cộng đồng yếu thế, nhất là những hình ảnh từ truyền thông phương Tây và diễn ngôn chính thống, rồi tái tạo chúng trong một tinh thần thành thực, tự chủ và mang tính “người” hơn. Cật lực tra vấn bản chất của hình ảnh – tính chính trị của việc sản xuất và ủy quyền hình ảnh, cho đến sự bất định và bất khả tín của chúng – người nghệ sĩ đan cài, đặt vào tương phản, nhân rộng các mảnh ảnh rời rạc tìm thấy từ các hình ảnh có sẵn, nhiếp ảnh báo chí, tư liệu cá nhân… Để rồi từ đó, ranh giới giữa tư liệu và tưởng tượng, hiện thực và hư cấu dần bị xoá nhoà. Chất vấn cơ chế sản tạo, vận động và lưu hành của lịch sử, tự sự và hình ảnh, đồng thời làm nổi bật ký ức cá nhân, kinh nghiệm lưu vong và những hậu kiếp của chiến tranh, ở nghệ thuật của Đỉnh, ký ức chẳng bao giờ hiện lên rõ ràng theo chiều tuyến tính, mà luôn đa tầng, phân mảnh và thường xuyên trong mối giằng co. 

Sau khi trở về Việt Nam vào thập niên 1990 và chọn Sài Gòn làm nơi gắn bó, Đỉnh định vị bản thân không chỉ như một người quan sát lịch sử, mà còn là một người trực tiếp tham gia vào quá trình tái diễn giải lịch sử ấy. Cuộc hồi hương của anh mang ý nghĩa đặc biệt, khởi nguồn từ cảm thức lưu vong, từ trải nghiệm kiều bào, từ mong mỏi được tái ngộ quê hương – nơi mà trước đó anh chỉ có thể hình dung từ một khoảng cách và qua trung gian những hình ảnh bị “điều tiết”. Thế nhưng, mối bận tâm của Đỉnh vượt xa khỏi chiến tranh tại Việt Nam và vùng lịch sử gắn liền với xung đột; mở rộng theo dấu bóng đổ của bạo lực phổ quát ẩn mình trong chủ nghĩa thực dân, trong vấn đề di cư, trong nền kinh tế truyền thông toàn cầu, trong chính cách thức mà những thế lực này tiếp tục chi phối nhận thức và đời sống đương đại.  

Có lẽ, một trong những nghịch lý trong sự nghiệp của Đỉnh nằm ở chỗ: người nghệ sĩ mang tầm vóc quốc tế này chưa từng có triển lãm cá nhân tại quê nhà. Cũng có lẽ, bởi nghệ thuật của anh chạm đến những “vùng xám” của chiến tranh, sang chấn và mất mát. Triển lãm Đỉnh Q. Lê: Một đời gieo đời thành hình từ chính khoảng trống ấy, như một lời mời gọi công chúng gặp gỡ các tác phẩm của anh tại đây, giữa lòng địa hạt xã hội, chính trị, xúc cảm đã nhào nhặn và dung dưỡng chúng. Đưa tác phẩm của Đỉnh trở lại Sài Gòn không đơn thuần là một cuộc hồi hương; nó là hành động của sự tái định vị, để nghệ thuật của anh có thể cộng hưởng trong một bối cảnh khác: thân mật hơn, một cảm thức thuộc về.   

Đỉnh Q. Lê: Một đời gieo đời quy tụ chín tác phẩm đến từ bộ sưu tập của Nguyễn Art Foundation và được mượn từ Bộ sưu tập Post Vidai, Đại diện Di sản Nghệ thuật Đỉnh Q. Lê và P·P·O·W Gallery. Sắp đặt theo trình tự thời gian, trải dài từ cuối thập niên 1990 đến năm 2024 – năm Đỉnh qua đời, đi qua nhiều giai đoạn sáng tác và các phương tiện khác nhau – từ nhiếp ảnh, điêu khắc đến video và sắp đặt, triển lãm thừa nhận sự ngắt quãng như một điều kiện cố hữu. Tuy vậy, sự dang dở ấy cũng đáng được ghi nhận, bởi nó đánh dấu những nỗ lực không ngừng để từng bước mang di sản nghệ thuật của Đỉnh quay về Việt Nam – không chỉ qua các tác phẩm hữu hình mà còn trên các phương diện tri thức, cảm xúc và lịch sử.  

Giám tuyển nghệ thuật của Đỉnh cũng đồng nghĩa với việc phải đối diện từ và với một khoảng cách nhất định. Có những nghệ sĩ ta có may mắn được gần gũi, có những nghệ sĩ ta chỉ có thể gặp gỡ từ xa: qua tác phẩm, những chuyện kể hay ấn tượng họ để lại trong lòng người khác. Đối với nhiều khán giả, thực hành nghệ thuật của Đỉnh được biết đến ít qua trải nghiệm trực tiếp mà chủ yếu qua những “dư ảnh” – bản sao từ sách vở, tập vựng triển lãm, trên màn hình vi tính – lan truyền như âm vang chứ chẳng mấy khi chạm mặt ngoài đời. Cứ thế, hình ảnh về tác phẩm đến trước bản thân tác phẩm. Kết cấu bề mặt, quy mô tác phẩm, vật liệu tinh tế và phức tạp – phân tầng trong không gian thực tế, khơi gợi xúc giác trực tiếp – tất cả lại bị phẳng hóa thành các điểm ảnh và số liệu mà ta chỉ có thể đọc từ một khoảng cách. Và, từ khoảng cách ấy, ta khó có thể lĩnh hội đầy đủ những cử chỉ cốt lõi vốn đã định hình thực hành của Đỉnh: phân mảnh, đan ghép, cóp nhặt những câu chuyện bên lề, những lịch sử lẩn khuất. Những gì ta đón nhận sau cuối chẳng phải sự thiếu hụt về tri thức, mà là một phương thức tiếp cận từ phía khác – gián tiếp, lửng lơ, từ xa – đòi hỏi sự nương nhờ vào những quan sát bền bì và lòng tôn trọng sâu sắc. Dần dà, ta thấy được tầm quan trọng của Đỉnh, thấm được sức nặng trong sáng tác của anh, dẫu vẫn luôn đứng sau một lớp màn ngăn cách. Đâu đó trong cuộc gặp gỡ này phảng phất một cảm giác giống như khi ta đứng trước một tượng đài: ta cảm nhận được sự hiện diện và lực hút của nó, nhưng chẳng tài nào chạm tới.   

Song, sẽ là thiết sót nếu ta giản lược Đỉnh thành một tượng đài. Bởi, nếu tác phẩm của anh khoác hình hài cho lịch sử, thì cuộc đời anh gieo mầm cho bao cuộc đời khác. Bên cạnh thực hành nghệ thuật, Đỉnh còn là một trong những người đã đặt nền móng cho sự phát triển của hệ sinh thái nghệ thuật đương đại Việt Nam. Anh đồng sáng lập Sàn Art, góp phần xây dựng một trong những nền tảng quan trọng dành cho thử nghiệm, giáo dục và trao đổi – không chỉ hỗ trợ, mà còn thúc đẩy sự hình thành ngôn ngữ nghệ thuật, tinh thần phản biện và những kết nối cộng đồng cho bao thế hệ nghệ sĩ và người thực hành. Trong bối cảnh hạ tầng nghệ thuật đương đại địa phương còn hạn hẹp, Sàn Art đóng vai trò như một nơi chốn của khả thể – nơi các ý tưởng được ươm mầm, các thực hành được sinh sôi và các đối thoại địa phương lẫn quốc tế được mở ra. Tầm ảnh hưởng của Đỉnh, bởi thế, vượt xa khỏi các sáng tác của anh. Không chỉ là một nghệ sĩ, Đỉnh – trước nhất – là một người anh, người thầy, người săn sóc. Anh bồi đắp cho các thực hành, chắp nối các mối quan hệ hợp tác, định hình các điều kiện tiên quyết để nghệ thuật đương đại Việt Nam có thể tồn tại và mở rộng. Di sản của anh sẽ tiếp tục sống qua những thế hệ nghệ sĩ anh từng nâng đỡ, những đối thoại anh từng nuôi dưỡng, những hạ tầng anh đã góp công xây dựng và cả những tương lai anh đã khai mở.   

Nhân dịp đặc biệt này, Nguyễn Art Foundation cũng gửi lời mời tới một nhóm các cây viết, giám tuyển, học giả – những gương mặt mới và cả những tiếng nói đã đối thoại lâu năm với thực hành của Đỉnh – cùng đóng góp các bài luận mới về cuộc đời và sự nghiệp của anh. Soi chiếu nhiều góc độ – từ cá nhân, cảm xúc, tới học thuật, phê bình – những bài viết này nỗ lực kiến tạo kết nối với Đỉnh và thực hành của anh, đồng thời, chúng cũng hỗ trợ duy trì một khoảng cách phê bình nhất định, vốn cần thiết để tiếp nhận những tác phẩm đã luôn kháng cự mọi diễn giải đóng kín.  

Có thể nói, Đỉnh Q. Lê: Một đời gieo đời phản chiếu ý niệm kép này. Một mặt, triển lãm khắc hoạ hình ảnh một người nghệ sĩ với những trăn trở sâu sắc về sự sống, với tất cả những hỗn mang, mong manh, ký ức và hậu kiếp đi kèm. Mặt khác, triển lãm cũng ghi nhận những đóng góp thiết yếu của Đỉnh trong vai trò người gieo mầm cho sự sống, người dung dưỡng không gian cho những tiếng nói vốn bị kìm nén, người truyền lửa cho hệ sinh thái nghệ thuật vẫn đang trong quá trình tự định hình. Nếu có một tượng đài nào hiện diện ở đây, thì sự hiện diện đó không phải của vật chất, mà được cấu thành bởi những kết nối và tương quan – trải rộng qua các mạng lưới, con người và dòng thời gian, tồn tại không chỉ trong những gì Đỉnh để lại, mà còn trong chính những nảy nở vẫn đang đâm chồi từ những hạt mầm anh gieo. 

Biết đâu, khi trải nghiệm triển lãm lần này, khoảng cách ban đầu ta cảm nhận có thể sẽ xê dịch, dù chỉ đôi chút. Chẳng khoả lấp hẳn nhưng vẫn cứ nhoè đi, chẳng thể nắm chặt nhưng vẫn cứ thấm dần, thấm dần.  

 

Đơn vị tổ chức

Naf Logo

Đối tác hỗ trợ
Alllogos

Đối tác giáo dục

Emasi Plus