» Xin loi

Xin lỗi gồm mười hai bức vẽ mực trên giấy dó, mỗi bức đều lặp lại dòng chữ “Xin lỗi – Excuse me – Excusez moi” bằng hai màu đen và đỏ. Tác phẩm được sáng tác như một phản hồi của Trương Tân trước sự kiểm duyệt xảy ra tại triển lãm đôi Cultural Collision (Va chạm văn hóa) mà anh đồng thực hiện cùng nghệ sĩ người Mỹ Bradford Edwards tại Gallery Sông Hồng, Hà Nội, năm 1995. Ngay trước khi khai mạc, một số tác phẩm của Trương Tân đã bị gỡ bỏ vì chứa hình ảnh đồng tính – chủ đề thường xuyên xuất hiện trong thực hành nghệ thuật của Trương Tân, nơi anh công khai khai thác vấn đề tính dục, tự do biểu đạt và bản thể cá nhân trong một xã hội còn bảo thủ. Đáp lại hành động này, Trương Tân đã thay thế các tác phẩm bị gỡ bỏ bằng mười hai bức Xin lỗi – một cử chỉ vừa cay đắng, vừa thơ mộng, vừa kiêu hãnh đến tận cùng.

Loạt tác phẩm này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử nghệ thuật đương đại Việt Nam, biểu trưng cho cả giới hạn của tự do sáng tạo lẫn sức mạnh của nghệ thuật trong việc vượt qua những giới hạn đó. Cụm từ “xin lỗi” trở thành một tuyên ngôn đa tầng: một lời xin tha thứ không gửi đến riêng ai mà cùng lúc cũng dành cho tất cả, đan xen giữa chân thành và giễu nhại. Được viết bằng nét cọ giản dị, những con chữ ấy mang trong mình sức nặng của tinh thần phê phán xã hội và sự chân thành đầy tính phản biện. Như lời nghệ sĩ Nguyễn Minh Thành từng chia sẻ:

“Chuyện này giờ trở thành một giai thoại thiêng liêng cho văn nghệ Việt Nam thời Đổi Mới. Những bức tranh của anh [Trương Tân] từ xưởng vẽ di chuyển đến gallery để trưng bày, bằng một phép màu oan nghiệt tự dưng biến ngay thành lời xin lỗi. Lời xin lỗi ấy được viết bằng bút lông, nét chữ của anh chân phương đơn giản và còn có vẻ hơi non nớt, nhưng, những chữ ấy tự dưng lại biến thành bức tranh, bởi phép màu của lòng thành thật. Những từ “xin lỗi” được viết ra đúng khi xã hội đã gần quên mất từ “xin lỗi”, khi mà bầu không khí văn hoá đói khát lời xin lỗi, khi mà lời xin lỗi bị chôn giấu bởi hàng chục năm cuồng tín và hận thù. Khi mà người ta chỉ dạy nhau say sưa với chiến thắng và anh hùng. Tác phẩm “Xin lỗi” ấy của Trương Tân đã làm ấm dần lên cõi lòng một số ít đám bọn tôi, khi ấy còn là sinh viên của anh. Từ đó, băng dần tan trong tâm hồn chúng tôi. Chúng tôi bắt đầu hiểu nghệ thuật.”