» Phác thảo: Thăm lại các mốc sử nghệ thuật trình diễn Sài Gòn

Bài thuyết trình bởi Kiều–Nga Trang, Vân Lê và Ann Nguyen Gaither

Kể từ khi phát động chương trình và nhận được sự quan tâm từ ba nhà nghiên cứu, cây viết trẻ, chúng tôi đã háo hức đồng hành cùng Kiều–Nga Trang, Vân Lê và Ann Gaither trong quá trình các bạn lần theo ba điểm cắt khác nhau trong lịch sử nghệ thuật trình diễn tại Sài Gòn, cùng với sự hỗ trợ và chia sẻ quý báu từ các nghệ sĩ, nhà tổ chức Trần Thanh Hà, Ly Hoàng Ly, Richard Streitmatter-Tran, cô Trần Thị Huỳnh Nga, Boris Nieslony và Marilyn Arsem. Trong buổi chia sẻ sắp tới, khán giả sẽ cùng trở lại với những dấu mốc dường như quan trọng nhưng vẫn chưa từng thực sự được khơi mở và nhìn nhận đầy đủ. Đây cũng có thể coi là một dịp “mở xưởng” để ba bạn chia sẻ về quá trình nghiên cứu đang hình thành của mình và nhận phản hồi của khán giả, trước khi các bài viết hoàn chỉnh được công bố vào cuối tháng Sáu.

Kiều–Nga Trang sẽ nhìn lại Hội nghị Nghệ thuật Trình diễn Quốc tế lần thứ 14, nơi hơn ba mươi nghệ sĩ từ mười chín quốc gia tụ họp tại Việt Nam vào năm 2006 trong khuôn khổ chuỗi “Permanent Performance Art Conferences” do Boris Nieslony khởi xướng. Chương trình được đồng tổ chức bởi nhiều sáng kiến nghệ thuật độc lập quốc tế gồm Blue Space tại Thành phố Hồ Chí Minh (Trần Thị Huỳnh Nga), Concrete House tại Bangkok (Chumpon Apisuk), E.P.I. Zentrum tại Đức (ASA European/Boris Nieslony), và Global Affairs tại Áo (Rolf Hinterecker) và nhận được sự hỗ trợ từ Hội Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh. Qua việc xem xét lại hội nghị từ điểm nhìn hiện tại, bài nghiên cứu đặt câu hỏi về tiền đề ấy dường như mặc định rằng sự trao đổi có thể tự do dịch chuyển giữa các bối cảnh khác nhau, cũng như những điều kiện cần thiết để duy trì nó đã sẵn có cũng như cách một mô hình trao đổi nghệ thuật mang tính toàn cầu đã được thương lượng trong bối cảnh hậu xã hội chủ nghĩa của Việt Nam.

Trong khi đó, Vân Lê với dự án Archive+++: Lần theo những tế bào sinh học-kỹ thuật số của Performance+++ (2018–2019) tiếp cận lịch sử trình diễn thông qua những kịch bản trình diễn được lưu trữ trong những “tế bào” nào của các cơ thể đã trình diễn, và chúng tiếp tục tự viết lại chính mình ra sao qua thời gian. Tập trung nghiên cứu chương trình Performance+++ do MoT+++ tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh, bài thuyết trình phản ánh một dự án lưu trữ đang trong quá trình thực hiện, trải dài qua các địa điểm mang tính cơ thể, vật chất và kỹ thuật số, nhằm lần theo cách những tàn dư của trình diễn tiếp tục tồn tại thông qua ký ức, cử chỉ, nước bọt, tư liệu và các kết nối liên cá nhân. Di chuyển giữa phỏng vấn, dấu vết kỹ thuật số, kịch bản trình diễn và các ẩn dụ sinh học, bài nói đặt câu hỏi về cách những hành động phù du tiếp tục sống sau sự kiện, cũng như giới hạn của những gì người làm lưu trữ có thể nắm bắt được. Nếu ký ức về trình diễn là mong manh và dễ biến đổi, chúng đồng thời cũng mở ra khả năng tái sinh qua các cơ thể và thời gian khác nhau.

Ann Gaither tập trung vào một nhóm nghệ sĩ từng cộng tác và thực hành trình diễn tại Sài Gòn đầu những năm 2000, bao gồm Richard Streitmatter-Tran, Ly Hoàng Ly, Bùi Công Khánh, Ngô Thái Uyên và Nguyễn Phạm Trung Hậu. Từ những cộng tác đa dạng của họ đã hình thành nhóm trình diễn ngắn hạn ProjectOne, ở đó, tính phi chính thức vừa là đặc điểm định hình nhóm, vừa là điểm mong manh lớn nhất của nó. Thông qua các cuộc phỏng vấn với những thành viên trong nhóm, Ann cố gắng tái dựng câu chuyện của nhóm bạn nghệ sĩ này và đặt nó trong bối cảnh rộng hơn của nghệ thuật trình diễn tại Sài Gòn đầu những năm 2000 — một thời điểm được định hình bởi các mạng lưới festival trong khu vực, nguồn tài trợ văn hóa nước ngoài, và quá trình hiện đại hóa nhanh chóng của xã hội Việt Nam. Qua đó, dự án cũng đặt câu hỏi về điều gì sẽ xảy ra với những cảnh nghệ thuật như thế khi các nghệ sĩ dần bị phân tán bởi những chuyển động của đời sống, và lịch sử của chúng tiếp tục tồn tại như thế nào trong ký ức, hình ảnh và những kho lưu trữ cá nhân rời rạc.

Sự kiện thuộc chuỗi sự kiện vệ tinh của Dự án Phụ Lục khép lại hai triển lãm Phụ Lục trong mắt ai? và Phụ Lục, How Are You? diễn ra từ tháng 11 năm 2025 tại Nguyễn Art Foundation.